[Entre timoroan sira] liuliu feto sira maka toman koir sira-nia fulun-lulik [jembut ka bulu kemaluan]; iha rejiaun balu iha kolónia Timór ne’e ema koir feto nia fuuk hotu nu’udar kastigu bainhira feto lohi sira-nia la’en no toba fali ho mane seluk, no ida-ne’e halo sira moe.

António de Almeida, iha testu “Crónica de Etnografia Colonial: das Mutilações Étnicas dos Indígenas de Timor”,  ne’ebé publika iha Boletim Geral das Colónias, iha 1946

http://memoria-africa.ua.pt/DesktopModules/MABDImg/ShowImage.aspx?q=%2fBGC%2fBGC-N256&p=106

(testu ne’e publika fila fali tinan hirak liubá iha livru kompilasaun ida ho prefásiu husi Amu Apolinário Guterres)

Maski feto sira-nia virjindade ladún iha valór ba ema timoroan sira, dala balu, hanesan akontese mós iha Áfrika, no hodi husu kompensasaun husi mane, entaun hola iha konsiderasaun integridade anatómika. Atu verifika se feto ne’e nia imen [selaput dara] naklees tiha ona ka lae, sira koko atu hatama
manu-tolun ida ba feto ne’ebé kesar ne’e ninia vajina laran. Se manu-tolun ne’e tama fasil, sira konsidera katak ida-ne’e hatudu katak nia la virjen ona.

António de Almeida, iha testu “Crónica de Etnografia Colonial: das Mutilações Étnicas dos Indígenas de Timor”,  ne’ebé publika iha Boletim Geral das Colónias, iha 1946

http://memoria-africa.ua.pt/DesktopModules/MABDImg/ShowImage.aspx?q=%2fBGC%2fBGC-N254-255&p=64

(testu ne’e publika fila fali tinan hirak liubá iha livru kompilasaun ida ho prefásiu husi Amu Apolinário Guterres)

“La’ós de’it japonés sira maka inimigu ne’ebé komandu sira tenke hasoru. Moras mós halo sira susar. Sira barak hetan dizenteria no kanek aat iha ain, malária akompaña hela de'it sira, no kuaze ema hotu hetan ténia. "Halo no ó sei selu ho terus" maka mensajen ne'ebé sira rona kona-ba moras ne'ebé da'et liuhosi seksu, tanba doutór lakohi simu ema ho moras hirak-ne’e. Maibé susar atu konsege lakohi hakbesik ba feto foin-sa'e timoroan, tanba sira barak furak no sira la'o bá-mai ho susun molik, exetu bainhira rai-malirin besik kalan. Maibé iha Dili iha feto sira ne’ebé ema obriga serbisu iha uma-bordél. Ida-ne'e la hapara japonés sira, ne'ebé halo violasaun seksuál arbiru de'it.”

Iha livru “Criado:–a story of East Timor”, husi Ken White, publika iha 2002, ne’ebé konta istória tebes kona-ba militár australianu sira-nia funu kontra japonés sira iha Timór iha 1941-1942

"Misaun ne’e la’o hela di’ak tebes, maibé entaun Augusto César de Carvalho, Kapitaun Tenente Armada nian, Governadór Timór nian (1880-1881), kontra maka’as misionáriu no relijioza sira hanesan fali karau-fuik ida. (…)

Loron ida, simu avizu katak iha loron tuirmai Governadór atu bá Uma Benefisiénsia hodi hasai husi ne’ebá labarik-feto hotu-hotu ne’ebé uluk autoridade sira interna iha ne’ebá; avizu hanesan ne’e fó mós ba relijioza sira. (…)

Bainhira nia haree katak ninia planu la susesu, nia taka ninia eskola ne’ebé la dura ne’e, no haruka labarik-feto sira fila fali ba sira-nia família. (…)

Labarik-feto sira-ne’e ida maka liurai Oe-Kusi nia oan.

Sira haruka nia ba nia inan-aman, hamutuk ho labarik-feto seluseluk, no sira sa’e ró iha Dili; ofisiál portugés sira maka hein labarik-feto sira-ne’e.

Durante viajen ne’e, ofisiál ida koko atu viola liurai nia oan-feto, maibé “mane-manas” ne’e la espera labarik-feto nia reasaun. Tanba nia hetan edukasaun husi Madre laran-di’ak sira, labarik-feto ne’e prefere mate duké lakon nia onra. Nia halo aktu kontrisaun no, enkuantu bolu nia kolega feto sira atu tuir nia, nia soe an ba tasi.

Felizmente, ema ne’ebé serbisu iha ró salva nia, no sira hahi’i feto-raan ne’e tanba nia aten-barani maski nia foin tinan 15. Sira kritika maka’as “lafaek” ne’e to’o halo nia moe.

Bainhira, iha Oe-Kusi, feto-raan ne’e nia aman hatene buat ne’ebé akontese, nia hakarak ba fó kastigu ba mane aat ne’e, ke só la lakon nia vida tanba misionáriu Amu Xavier de Melo maka ko’alia hodi hakalma situasaun.

Akontesimentu ida-ne’e rasik hatudu nivel edukasaun ne’ebé Madre sira konsege hanorin ba aluna sira; no sai importante liu se ita hola iha konsiderasaun katak povu Timoroan moris to’o iha otas ne’ebá iha situasaun natureza fuik nian, no katak inan-aman sira toman haruka sira-nia oan-feto bá basar hodi fa’an sira-nia isin-lolon rasik, koitadu, no ameasa sira se sira la lori fali mai uma osan ne’ebé natoon…

Iha Kapítulu kona-ba Kanosiana sira iha Timor - pájina 230-233:

Monsenhor Manuel TEIXEIRA (1912-2003) - As canossianas na Diocese de Macau : I centenário (1874/1974). Macau: Tipografia da Missão do Padroado, 1974.

Tempu uluk

lisan

Selus

Selus

Selus husi tempu portugés

Álbum Fontoura - haree iha ne'e